Haneru'r bwlch: beth mae'r genhadaeth gynhyrchiant yn ei ofyn gan Gymru

Mae allbwn yr awr yng Nghymru wedi aros rhwng 81.9% ac 87.1% o allbwn y DU ers 1998. Byddai haneru'r bwlch mewn deng mlynedd yn gofyn am dwf tua 0.9% y flwyddyn yn gyflymach na'r DU, bron ddwywaith y degawd gorau a gofnodwyd. Mae'r dystiolaeth yn tynnu sylw at broblemau o fewn diwydiannau, buddsoddi ac ymchwil a datblygu isel, sgiliau, iechyd, cysylltiadau a phwerau cyfyngedig, a byddai angen i'r cyfan symud ar yr un pryd.

Cambria · 2026-10-25

Mae Rhaglen Lywodraethu 2026 i 2030 Llywodraeth Cymru, a gyhoeddwyd ar 22 Medi, yn gwneud cynhyrchiant yn brif nod economaidd: rhoi diwedd ar genedlaethau o gynhyrchiant isel a haneru'r bwlch cynhyrchiant â gweddill y DU o fewn 10 mlynedd. Mae'r darn hwn yn nodi man cychwyn Cymru, beth fyddai ei angen i haneru'r bwlch, a lle mae'r allbwn yn economi Cymru heddiw.

Man cychwyn Cymru

Yn 2023, y flwyddyn ddiweddaraf a gyhoeddwyd, roedd allbwn yr awr a weithiwyd yng Nghymru yn 84.9% o gyfartaledd y DU (ONS, cynhyrchiant llafur rhanbarthol). Dyna'r isaf o holl wledydd y DU a rhanbarthau Lloegr (Llywodraeth Cymru, Llesiant Cymru 2026). Mae disgwyl ffigurau 2024 gan yr ONS ar 24 Tachwedd 2026.

Prin fod y bwlch wedi symud mewn cenhedlaeth. Ers 1998 mae'r mynegai wedi amrywio rhwng 81.9 (yn 2009) ac 87.1 (yn 2000), gyda chyfartaledd o 84.0. Roedd yn 87.0 yn 1998, 2.1 pwynt yn uwch nag yn 2023.

Beth fyddai ei angen i haneru'r bwlch

Nid yw'r Rhaglen yn dweud eto pa fesur a ddefnyddir na pha flwyddyn yw man cychwyn y deng mlynedd. Mae'n ymrwymo i sefydlu Comisiwn Economaidd a Chyllidol newydd i helpu i bennu targedau, casglu data a mesur cynnydd. Hyd nes y bydd yn adrodd, mae Cambria yn defnyddio rhagdybiaeth waith: allbwn yr awr o'i gymharu â chyfartaledd y DU, gan ddechrau yn 2023.

Ar y sail honno mae'r bwlch yn 15.1 pwynt, ac mae ei haneru yn golygu cyrraedd tua 92.5 erbyn canol y 2030au. Byddai angen i allbwn yr awr yng Nghymru dyfu tua 0.9% y flwyddyn yn gyflymach nag allbwn y DU, bob blwyddyn, am ddeng mlynedd.

Y cyfnod deng mlynedd gorau yng nghyfres yr ONS oedd 2009 i 2019, pan gododd y mynegai 4.1 pwynt. Mae'r genhadaeth angen tua 7.6 pwynt: bron ddwywaith y degawd gorau a gofnodwyd.

Dau rybudd. Mae mynegai'r ONS yn cymharu Cymru â'r DU gan gynnwys Cymru, tra bo'r Rhaglen yn sôn am weddill y DU, felly mae'r bwlch y mae'r Llywodraeth yn ei olygu ychydig yn lletach nag y mae'r ffigurau hyn yn ei ddangos. Ac mae'r mynegai yn symud pwynt neu ddau mewn blwyddyn am resymau nad oes a wnelont lawer â pholisi, felly ychydig a ddywed un flwyddyn; bydd y cyfeiriad dros dair neu bedair blynedd yn dweud mwy.

Lle mae'r allbwn

Mae dadansoddiad maint busnesau yn ôl perchnogaeth Llywodraeth Cymru (ffigurau dros dro ar gyfer 2025, o gofrestr busnes yr ONS) yn dangos pa mor ddwys yw allbwn Cymru. Mae'n cyfrif pob menter yn y sector preifat sydd â gweithgarwch yng Nghymru, ble bynnag y mae wedi'i chofrestru, ac mae ei ffigurau cyflogaeth a throsiant yn cwmpasu safleoedd yng Nghymru yn unig.

Yn eiddo yn y pen draw y tu allan i'r DU: 1,680 o fentrau (0.7%), 182,800 o swyddi yng Nghymru (15.9%), £64.6bn o drosiant yng Nghymru (43.5%).
Yn eiddo i'r DU, gan gynnwys eiddo Cymreig: 244,820 o fentrau, 963,600 o swyddi, £84.0bn o drosiant.
Holl fentrau'r sector preifat sy'n weithredol yng Nghymru: 246,500 o fentrau, 1,146,400 o swyddi, £148.5bn o drosiant.

Mae llai nag un fenter o bob cant yng Nghymru yn eiddo tramor, ond mae'r cwmnïau hynny'n cyfrif am un swydd o bob chwech a mwy na dwy bunt o bob pump o drosiant. Mae trosiant fesul swydd tua £353,000 mewn cwmnïau nad ydynt yn eiddo i'r DU, o'i gymharu â thua £87,000 mewn cwmnïau sy'n eiddo i'r DU.

Nid cynhyrchiant yw trosiant. Mae'n cyfrif gwerth nwyddau a brynir i mewn ac a werthir ymlaen, felly mae'n uchel ym meysydd ynni, puro a manwerthu, lle mae llawer ohono'n mynd yn syth drwodd. Mae'r ffynhonnell hefyd yn hepgor gwasanaethau ariannol a busnes o'r trosiant. Darllenwch y gymhariaeth fel arwydd o ble mae maint a chyfalaf, nid fel mesur o werth ychwanegol.

Mae mentrau mawr (250 neu fwy o weithwyr ar draws y DU) yn cyfrif am 37.7% o gyflogaeth y sector preifat yng Nghymru, ac mae 35% o'r gyflogaeth honno mewn mentrau nad ydynt yn eiddo i'r DU. Nid yw llawer o'r cyflogwyr mwyaf wedi'u cofrestru yng Nghymru o gwbl: o'r 135 o gyflogwyr ar gofrestr cyflogwyr mawr Cambria, mae 61 wedi'u cofrestru y tu allan i Gymru, felly mae golwg ar yr economi a adeiladwyd o gwmnïau a gofrestrwyd yng Nghymru yn unig yn eu methu. Bydd cynnydd ar y genhadaeth gynhyrchiant yn dibynnu'n rhannol ar benderfyniadau buddsoddi a wneir mewn prif swyddfeydd mewn mannau eraill.

Canol yr economi

Mae'r Rhaglen yn ymrwymo i gynyddu nifer y busnesau canolig yn gynaliadwy, sef y rhai sy'n cyflogi rhwng 50 a 249 o bobl, ac i ddiwygio Banc Datblygu Cymru i'w cefnogi.

Roedd 2,255 o fentrau canolig yn weithredol yng Nghymru yn 2025, i fyny o 1,880 yn 2010 (Llywodraeth Cymru, dadansoddiad maint busnesau). Maent yn cyflogi 159,400 o bobl yng Nghymru, 13.9% o gyflogaeth y sector preifat. Mesurir maint yn ôl gweithwyr ar draws y DU, felly mae cwmni â 100 o staff ar draws y DU a deg yng Nghymru yn cyfrif fel cwmni canolig yma. Mae 365 ohonynt yn eiddo y tu allan i'r DU: 16% o'r cwmnïau canolig, gyda 36% o drosiant y grŵp.

Mae cynyddu nifer y cwmnïau canolig a chau'r bwlch cynhyrchiant yn nodau cysylltiedig ond ar wahân. Mae cwmni sy'n tyfu o 40 i 60 o staff yn ychwanegu at y cyfrif heb o reidrwydd godi allbwn yr awr. Bydd Cambria yn olrhain y ddau.

Beth sy'n sefyll yn y ffordd

Mae'r dystiolaeth yn tynnu sylw at sawl problem sy'n gysylltiedig â'i gilydd. Does dim un ohonynt yn esbonio'r bwlch ar ei phen ei hun, a byddai'r rhan fwyaf yn cymryd mwy nag un tymor Senedd i'w newid.

Mae'r bwlch y tu mewn i ddiwydiannau

Ychydig o'r bwlch y mae cymysgedd diwydiannau Cymru yn ei esbonio. Mae'r Sefydliad Cynhyrchiant yn canfod bod y bwlch rhwng Cymru a'r DU yn bodoli o fewn yr un diwydiannau, a bod effeithiau cymysgedd diwydiannau Cymru yn canslo ei gilydd. Mae gweithgynhyrchu yng Nghymru yn fwy cynhyrchiol na chyfartaledd y DU. Mae'r bylchau mwyaf, dros 30% yn 2019, ym maes gwybodaeth a chyfathrebu, mewn gwasanaethau proffesiynol, gwyddonol a thechnegol, ac mewn cynhyrchu y tu allan i weithgynhyrchu. Mae Adroddiad Economaidd a Chyllidol Llywodraeth Cymru yn dweud yr un peth am ranbarthau'r DU yn gyffredinol: mae'r gwahaniaethau'n deillio'n fwy o ffactorau o fewn diwydiannau. Ar sail y dystiolaeth hon, mae codi cynhyrchiant yn y diwydiannau sydd gan Gymru eisoes yn bwysicach na newid pa ddiwydiannau sydd ganddi.

Buddsoddi ac arloesi

Gwariodd busnesau yng Nghymru £884 miliwn ar ymchwil a datblygu yn 2024, 1.6% o gyfanswm y DU. Gwariodd UKRI, prif gyllidwr ymchwil cyhoeddus y DU, £53 y pen yng Nghymru yn 2023-24, o'i gymharu â £134 ar draws y DU. Mewn arolwg ar gyfer Deallusrwydd Economaidd Cymru, roedd 42% o gwmnïau Cymru wedi buddsoddi mewn peiriannau, o'i gymharu â 62% yng ngweddill y DU, ac roedd 11% yn allforio, o'i gymharu â 32%. Mae ffigurau arolwg fel hyn yn ansicr i raddau, ond maen nhw'n pwyntio i'r un cyfeiriad â'r ffigurau swyddogol.

Sgiliau

Yn 2025, roedd gan 46.7% o oedolion oed gweithio yng Nghymru gymhwyster ar lefel gradd neu gyfwerth, 3.7 pwynt yn is na'r DU, ac nid oedd gan 7.2% unrhyw gymhwyster, 1.4 pwynt yn uwch. Mae Cymru'n cadw'r rhan fwyaf o'i graddedigion ei hun: aeth 88% o fyfyrwyr o Gymru a astudiodd yng Nghymru ymlaen i weithio yma. Ychydig o'r lleill y mae'n eu cadw: arhosodd 20% o fyfyrwyr o rannau eraill o'r DU a astudiodd yng Nghymru. Mae cyflogwyr yn adrodd llai o fylchau sgiliau ymhlith eu staff nag ar unrhyw adeg yn hanes yr arolwg, ond mae swyddi gwag sy'n anodd eu llenwi oherwydd diffyg sgiliau yn parhau'n uwch na'u lefel rhwng 2011 a 2017.

Iechyd a gwaith

Roedd absenoldeb salwch yng Nghymru yn 3.6% yn 2022, yr uchaf o unrhyw ranbarth yn y DU, o'i gymharu â 2.6% ar gyfer y DU gyfan. Heb gyfrif myfyrwyr, roedd 19.9% o bobl 16 i 64 oed yn economaidd anweithgar yn 2024-25, o'i gymharu â 17.7% ar gyfer y DU. Mae anweithgarwch yn pwyso fwyaf ar allbwn y pen, sy'n cyfrif pawb, ond mae'r Sefydliad Cynhyrchiant yn nodi bod iechyd hefyd yn sbardun uniongyrchol i gynhyrchiant pobl sydd mewn gwaith.

Lleoedd a chysylltiadau

Mae cynhyrchiant yn amrywio'n fawr o fewn Cymru. Yn 2023, roedd allbwn yr awr yn Sir y Fflint a Wrecsam yn 101.9% o gyfartaledd y DU, Caerdydd a Bro Morgannwg yn 90.6%, a Chanolbarth Cymru yn 67.5%, yr ail isaf o unrhyw ardal yn y DU (mae Llywodraeth Cymru yn rhybuddio bod y ffigurau lleol hyn yn symud cryn dipyn o flwyddyn i flwyddyn). Mae'r Sefydliad Cynhyrchiant yn dadlau nad yw Cymru'n elwa o economïau crynhoad am nad oes ganddi ddinasoedd mawr a bod dwysedd swyddi'n isel. Mae capasiti'r grid yn cyfyngu ar fuddsoddi: yn 2022 clywodd y Pwyllgor Materion Cymreig nad oedd gan Ganolbarth Cymru rwydwaith trawsyrru a bod un fferm wynt wedi cael cynnig cysylltiad yn 2032, ac yn 2026 galwodd adolygiad ar gyfer Comisiwn Seilwaith Cenedlaethol Cymru gapasiti cyfyngedig y grid yn gyfyngiad mawr. Mae RTPI Cymru yn adrodd bod cyllid adrannau cynllunio cynghorau wedi gostwng 43% mewn termau real rhwng 2009 a 2024.

Pwerau a pholisi

Mae llawer o'r ysgogiadau yn Llundain. Mae polisi cyllidol, macroeconomaidd ac ariannol wedi'u cadw'n ôl, ac mae'r grant bloc gan Lywodraeth y DU yn darparu bron i 80% o gyllideb Cymru. O fewn polisi datganoledig, canfu adolygiad gan Lywodraeth Cymru yn 2025 fod cymorth busnes yn dameidiog ac yn gymhleth, gydag anghysondeb yn y ffordd y mae rhaglenni'n gosod ac yn adrodd ar ddangosyddion perfformiad allweddol, a galwodd adolygiad yn 2024 dan arweiniad Andrew Henley ym Mhrifysgol Caerdydd am weithredu ar newid polisi parhaus. Mae'r Rhaglen Lywodraethu yn cynnig Comisiwn Economaidd a Chyllidol i osod targedau a mesur cynnydd, Asiantaeth Datblygu Genedlaethol, strategaeth sgiliau, diwygio cynllunio a strategaeth ynni genedlaethol. Mae'r Sefydliad Cynhyrchiant wedi argymell Comisiwn Cynhyrchiant annibynnol i Gymru.

Faint o amser y mae'n ei gymryd

Mae'r Sefydliad Cynhyrchiant yn cyfrifo y byddai cau'r bwlch cyfan yn cymryd tua 19 mlynedd o dwf un pwynt y flwyddyn yn gyflymach na'r DU, 38 mlynedd ar hanner pwynt a 76 mlynedd ar chwarter pwynt. Ers 2008 mae'r Alban a Gogledd Iwerddon wedi closio at gyfartaledd y DU yn fwy na Chymru. Mae'r OECD yn rhybuddio mai anaml y mae copïo strategaethau llwyddiannus rhanbarthau eraill yn gweithio. Gyda'i gilydd, mae'r dystiolaeth yn awgrymu y byddai haneru'r bwlch mewn deng mlynedd yn gofyn am gynnydd ar sawl un o'r meysydd hyn ar yr un pryd, wedi'i gynnal drwy'r degawd cyfan, a bod rhywfaint ohono'n dibynnu ar benderfyniadau a wneir yn San Steffan ac ym mhencadlysoedd cwmnïau y tu allan i Gymru.

Beth fydd Cambria yn ei olrhain

Mae tudalen y Rhaglen Lywodraethu ar Cambria yn cario'r bennod ar yr economi yn llawn a phedwar cerdyn sgôr wedi'u hadeiladu o ddata cyhoeddus: y bwlch cynhyrchiant yn erbyn y llinell haneru, cynnydd tuag at y nod caffael (mae'r Rhaglen yn anelu tuag at 70% o wariant gyda busnesau yng Nghymru, ond nid yw wedi dweud eto sut y caiff ei fesur), nifer y mentrau canolig, a chyflog yng Nghymru o'i gymharu â'r DU. Mae pob un yn diweddaru pan fydd ei ffynhonnell yn gwneud. Lle nad yw'r Llywodraeth wedi dweud eto sut y bydd yn mesur nod, mae'r cerdyn sgôr yn dweud hynny.

Ffynonellau

ONS, GYC yr awr a weithiwyd, Cymru (mynegai, DU = 100), cyfres DMOW, cyhoeddiad 18 Mehefin 2025.
Llywodraeth Cymru, Llesiant Cymru 2026: Cymru lewyrchus, 1 Hydref 2026.
Llywodraeth Cymru (StatsCymru), Dadansoddiad maint busnesau yn ôl perchnogaeth, band maint, ardal a blwyddyn, 2025 (dros dro).
Llywodraeth Cymru (StatsCymru), Dadansoddiad maint busnesau yn ôl band maint, ardal a blwyddyn.
Llywodraeth Cymru, Rhaglen Lywodraethu 2026 i 2030: Uchelgais Newydd i Gymru, 22 Medi 2026.
Cambria, cofrestr cyflogwyr mawr (mae pob cofnod yn dyfynnu ei ffynhonnell gyhoeddus ei hun).
Y Sefydliad Cynhyrchiant (Melanie Jones), Wales' Productivity Challenge: A Focus on the Future, Productivity Insights Paper 051, Ionawr 2025.
Melanie Jones ar gyfer Fforwm Cynhyrchiant Cymru, tystiolaeth ysgrifenedig i Senedd y DU, 1 Chwefror 2025.
Llywodraeth Cymru, Adroddiad Economaidd a Chyllidol Cymru 2025, Hydref 2025.
Llywodraeth Cymru, Gwariant mentrau busnes ar ymchwil a datblygu: 2024, 1 Rhagfyr 2025.
UKRI, Geographical distribution of UKRI funding, blynyddoedd ariannol 2022 i 2023 a 2023 i 2024, 10 Mawrth 2025.
Deallusrwydd Economaidd Cymru (Golubova a Roper), Penderfyniadau buddsoddi cynhyrchiol mewn cwmnïau yng Nghymru, Rhagfyr 2025.
Llywodraeth Cymru, Lefelau'r cymhwyster uchaf sydd gan oedolion oed gweithio: 2025, 30 Ebrill 2026.
Medr, Canlyniadau Graddedigion 2022/23, 23 Gorffennaf 2025.
Llywodraeth Cymru, Arolwg Sgiliau Cyflogwyr 2024: adroddiad Cymru, Chwefror 2026.
Sefydliad Dysgu a Gwaith, A Work, Health and Skills Plan for Wales, Tachwedd 2025.
Llywodraeth Cymru, Cynhyrchiant is-ranbarthol: 2002 i 2023, 20 Mehefin 2025.
Pwyllgor Materion Cymreig Tŷ'r Cyffredin, Grid capacity in Wales (HC 218), 21 Hydref 2022.
Arcadis ar gyfer Comisiwn Seilwaith Cenedlaethol Cymru, Energy Sector Infrastructure Insights, 2026.
RTPI Cymru, Welsh planners stuck in firefighting mode, 2026.
Ymchwil y Senedd, Esblygiad tirwedd gyllidol Cymru, 2 Mehefin 2026.
Llywodraeth Cymru, Adolygiad o gymorth busnes, 18 Tachwedd 2025.
Prifysgol Caerdydd, Mynd i'r afael â heriau cynhyrchiant yng Nghymru (adolygiad Henley), 30 Ionawr 2024.
OECD, Productivity and Jobs in a Globalised World: (How) Can All Regions Benefit?, 2018.

Cyfrifiadau Cambria ei hun yw'r rhifyddeg yn y darn hwn (llinell 92.5, y 0.9% y flwyddyn a'r gymhariaeth â degawdau blaenorol), o gyfres yr ONS uchod.